معرفی کتاب «ارتباطات از راه دور و شهر؛ فضاهای الکترونیک و مکان‌های شهری»

به گزارش آستان بهارستان به نقل از ندای اصفهان؛ کتاب «ارتباطات از راه دور و شهر؛ فضاهای الکترونیک و مکان‌های شهری»، به قلم استیون گراهام و سیمون ماروین، با ترجمه محمود شورچه، توسط انتشارات مدیران امروز به سال ۱۳۹۱ در ۳۹۳ صفحه منتشر شده است و در قالب ۱۰ فصل به مطالعات انتقادی و پسامدرن درباره شهرهای امروزی و آینده آن می‌پردازد.

در ادامه به معرفی فصول و خلاصه‌ای از کتاب می‌پردازیم.

(دسترسی به متن انگلیسی کتاب: اینجا)

 Electronic Spaces, Urban Places, Telecommunications and the City, Stephen Graham, Simon Marvin

مقدمه: مسئله‌ی اصلی کتاب و جایگاه آن در مطالعات شهری
کتاب «ارتباطات از راه دور و شهر؛ فضاهای الکترونیک و مکان‌های شهری» از جمله آثاری است که درک ما از شهر معاصر را به‌طور بنیادین دگرگون می‌کند. گراهام و ماروین در این کتاب تلاش می‌کنند نشان دهند که شهر امروز را دیگر نمی‌توان صرفاً بر اساس خیابان، ساختمان، محله و کالبد فیزیکی فهمید، بلکه باید آن را به‌عنوان پدیده‌ای دوگانه و درهم‌تنیده از فضاهای مادی و شبکه‌های نامرئی ارتباطی درک کرد.
نویسندگان از همان ابتدا با این پیش‌فرض رایج مقابله می‌کنند که فناوری‌های ارتباطی باعث «پایان شهر» یا «مرگ مکان» می‌شوند. در مقابل، استدلال محوری کتاب این است که ارتباطات از راه دور نه شهر را حذف کرده و نه جایگزین آن شده است، بلکه آن را بازساخته، چندلایه و پیچیده‌تر کرده است. شهر امروز هم‌زمان یک مکان فیزیکی و یک گره در شبکه‌های جهانی اطلاعات، سرمایه و قدرت است.
این کتاب در بستر نظریه‌های انتقادی شهر، اقتصاد سیاسی فضا و مطالعات فناوری نوشته شده و به‌جای نگاه خوش‌بینانه یا بدبینانه افراطی، رویکردی تحلیلی و واقع‌گرایانه اتخاذ می‌کند.
فصل اول: ارتباطات از راه دور و شهر؛ تاریخچه‌ای از تحولات هم‌زمان
فصل نخست کتاب نقش مقدمه‌ی نظری و تاریخی را ایفا می‌کند. در این فصل، نویسندگان نشان می‌دهند که ارتباطات از راه دور از همان آغاز، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند شهرنشینی بوده است. برخلاف تصور رایج که فناوری‌های ارتباطی را پدیده‌هایی مستقل و بیرونی می‌داند، گراهام و ماروین تأکید می‌کنند که شهر و فناوری به‌طور هم‌زمان و متقابل رشد کرده‌اند.
از تلگراف و تلفن گرفته تا شبکه‌های فیبر نوری و اینترنت، هر فناوری جدید ارتباطی در پاسخ به نیازهای شهرهای در حال گسترش شکل گرفته است؛ نیاز به هماهنگی اقتصادی، مدیریت اداری، کنترل فضایی و ارتباطات اجتماعی. در عین حال، همین فناوری‌ها ساختارهای شهری را تغییر داده‌اند: فاصله‌ها کوتاه‌تر شده‌اند، سرعت تعامل افزایش یافته و الگوهای جدیدی از تمرکز و پراکندگی فضایی به وجود آمده است.
در این فصل، مفهوم «فضاهای الکترونیک» به‌عنوان لایه‌ای نامرئی اما بسیار مؤثر بر شهر معرفی می‌شود. نویسندگان توضیح می‌دهند که این فضاها اگرچه دیده نمی‌شوند، اما به‌شدت مادی‌اند؛ زیرا در زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری‌ها و سیاست‌های شهری تجسم می‌یابند.
فصل دوم: ارتباطات از راه دور و بحران پارادایم‌های سنتی شهر
در فصل دوم، نویسندگان وارد نقد نظریه‌های کلاسیک شهری می‌شوند. به باور آنان، بسیاری از مفاهیم سنتی مانند مرکز، حاشیه، فاصله و مجاورت، دیگر به‌تنهایی قادر به توضیح واقعیت شهر معاصر نیستند. ارتباطات از راه دور باعث شده است که برخی فعالیت‌ها بدون نیاز به هم‌مکانی فیزیکی انجام شوند، اما این به معنای بی‌اهمیت شدن مکان نیست.
گراهام و ماروین مفهوم شهر شبکه‌ای را مطرح می‌کنند؛ شهری که در آن روابط افقی، شبکه‌ای و چندمقیاسی جایگزین ساختارهای صرفاً سلسله‌مراتبی شده‌اند. شهرها نه‌تنها در مقیاس ملی، بلکه در مقیاس جهانی با یکدیگر در ارتباط‌اند و در شبکه‌های پیچیده‌ی اقتصادی و اطلاعاتی نقش ایفا می‌کنند.
این فصل تأکید می‌کند که مطالعات شهری برای فهم این وضعیت جدید، نیازمند بازنگری جدی در مفاهیم و روش‌های خود است.
فصل سوم: مناقشات نظری؛ فناوری به‌مثابه نجات‌دهنده یا تهدید؟
در فصل سوم، کتاب به بررسی و نقد دیدگاه‌های مختلف درباره نقش فناوری در شهر می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که چگونه برخی نظریه‌ها به دام جبرگرایی تکنولوژیک افتاده‌اند و فناوری را عامل اصلی تمام تغییرات اجتماعی می‌دانند. در این نگاه، فناوری به‌طور خودکار موجب پیشرفت، کارایی و حل مشکلات شهری می‌شود.
در مقابل، دیدگاه‌هایی نیز وجود دارند که فناوری را عامل ازخودبیگانگی، فروپاشی روابط اجتماعی و نابودی شهر می‌دانند. گراهام و ماروین هر دو رویکرد را ساده‌انگارانه می‌دانند و تأکید می‌کنند که فناوری همواره در بستر مناسبات قدرت، منافع اقتصادی و سیاست‌های شهری عمل می‌کند.
این فصل پایه‌ی رویکرد انتقادی کتاب را شکل می‌دهد و نشان می‌دهد که نباید فناوری را جدا از زمینه‌های اجتماعی و فضایی آن تحلیل کرد.
فصل چهارم: اقتصاد شهری در عصر شبکه‌ها
فصل چهارم به‌طور مفصل به اقتصاد شهری می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که ارتباطات از راه دور چگونه منطق اقتصاد شهری را تغییر داده است. برخلاف پیش‌بینی‌های قدیمی که از تمرکززدایی کامل سخن می‌گفتند، این فصل نشان می‌دهد که تمرکز اقتصادی نه‌تنها از بین نرفته، بلکه در برخی شهرها تشدید شده است.
کلان‌شهرها به مراکز مدیریت، تصمیم‌گیری و پردازش اطلاعات تبدیل شده‌اند. بازارهای مالی الکترونیکی، شرکت‌های چندملیتی و اقتصاد دانش‌بنیان همگی نیازمند تمرکز نیروی انسانی متخصص و زیرساخت‌های پیشرفته هستند.
در عین حال، این فرایند به افزایش نابرابری‌های فضایی منجر شده و برخی شهرها و مناطق را به حاشیه رانده است.
فصل پنجم: زندگی اجتماعی، فرهنگ و تجربۀ زیسته شهر
در این فصل، نویسندگان به تأثیر ارتباطات از راه دور بر تجربه روزمره زندگی شهری می‌پردازند. شهر دیگر فقط مکانی برای حضور فیزیکی نیست، بلکه عرصه‌ای برای تعاملات مجازی، هویت‌های دیجیتال و فرهنگ‌های شبکه‌ای است.
فضاهای عمومی سنتی مانند خیابان و میدان، اکنون با فضاهای دیجیتال رقابت می‌کنند یا با آن‌ها ترکیب می‌شوند. با این حال، این تحول برای همه شهروندان یکسان نیست. شکاف دیجیتال، نابرابری در دسترسی و مهارت‌های فناورانه، به دو قطبی شدن اجتماعی دامن می‌زند.
فصل ششم: ارتباطات از راه دور و محیط زیست شهری
فصل ششم به رابطه پیچیده فناوری و محیط زیست می‌پردازد. نویسندگان نشان می‌دهند که ارتباطات از راه دور می‌تواند هم موجب کاهش برخی فشارهای زیست‌محیطی شود و هم مشکلات جدیدی ایجاد کند.
کاهش سفرهای کاری، بهبود مدیریت شهری و استفاده هوشمند از منابع از مزایای بالقوه فناوری است، اما مصرف انرژی شبکه‌ها، تولید زباله‌های الکترونیکی و نابرابری زیست‌محیطی از پیامدهای منفی آن به شمار می‌آیند.
فصل هفتم: زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل و منطق کنترل
در این فصل، کتاب به تحلیل زیرساخت‌های شهری می‌پردازد. ارتباطات از راه دور موجب همگرایی شبکه‌های مختلف شهری شده است؛ شبکه‌هایی که حمل‌ونقل، انرژی، آب، ارتباطات و مدیریت شهری را به هم پیوند می‌دهند.
نویسندگان هشدار می‌دهند که این همگرایی می‌تواند به افزایش کنترل، نظارت و مدیریت متمرکز منجر شود و پرسش‌های مهمی درباره دموکراسی شهری مطرح می‌کند.
فصل هشتم: فرم فیزیکی شهر و بازآفرینی فضایی
در فصل هشتم، بحث به کالبد شهر کشیده می‌شود. نویسندگان نشان می‌دهند که ارتباطات از راه دور نه باعث فروپاشی شهر می‌شود و نه آن را ثابت نگه می‌دارد، بلکه به بازآفرینی فرم‌های شهری منجر می‌شود.
الگوهای جدید سکونت، کار و مصرف پدید می‌آیند و فضاهای شهری کارکردهای تازه‌ای می‌یابند.
فصل نهم: برنامه‌ریزی، سیاست و حکمرانی شهری
این فصل بر نقش سیاست‌گذاری شهری تأکید دارد. نویسندگان معتقدند که فناوری به‌خودی‌خود عادلانه یا ناعادلانه نیست، بلکه این سیاست‌ها هستند که مسیر آن را تعیین می‌کنند.
برنامه‌ریزی شهری باید به مسئله دسترسی برابر، عدالت فضایی و مشارکت شهروندان در شهر دیجیتال توجه کند.
فصل دهم: آینده شهر؛ همزیستی فضاهای فیزیکی و الکترونیک
در فصل پایانی، نویسندگان چشم‌اندازی از آینده شهر ارائه می‌دهند. شهری که در آن فضاهای فیزیکی و الکترونیک به‌طور کامل در هم تنیده شده‌اند و تجربه شهری شکلی چندلایه پیدا کرده است.
جمع‌بندی نهایی
کتاب «ارتباطات از راه دور و شهر» اثری عمیق، نظری و در عین حال کاربردی است که نشان می‌دهد فهم شهر معاصر بدون توجه به فناوری‌های ارتباطی ممکن نیست. این کتاب به‌جای ارائه پاسخ‌های ساده، خواننده را به تفکر انتقادی درباره آینده شهر دعوت می‌کند.

با تشکر از استاد گرانقدر جناب حجت الاسلام جواد جلوانی

انتهای پیام/