به مناسبت روز خبرنگار؛ نخستین«مدیر روایت» تاریخ
نویسنده و پژوهشگر : نجمه صالحی
هفدهم مرداد، روز قلم، روز چشمهای بیدار و روز گرامیداشت راویان صادق این سرزمین است. در این روز، اگر تاریخ را ورق بزنیم و به دنبال کهنالگوی خبرنگار آرمانی بگردیم، هیچکس به اندازه زینب(س) به این مفهوم نزدیک نیست. او افزون بر نقش «خبرنگار»، یک «مدیر راهبردی روایت» در سختترین بحران تاریخ بشر بود.
یک خبرنگار جنگ، وظیفه دارد بدون کموکاست، وقایع میدان نبرد را به تصویر بکشد. زینب(س) در روز عاشورا، با چشمانی سرشار از ایمان، از فراز تلّ نظارهگر صحنههایی بود که ثبت آنها، تا ابد، “سند مظلومیت آلالله” شد. اما هنر او در آن رویداد تلخ و جانسوز، «کادربندی تاریخی» بود. او غربت امام را در میان نیزهها، عطش کودکان را در کنار فرات، و لبخند شهادت را بر لب یاران، چنان در ذهن مخاطب غایب نقش زد که امروز، پس از قرنها، ما آن صحنهها را “میبینیم”. او نخستین مستندسازی بود که از دل فاجعه، «حماسه» ساخت.
اگر امروز در علم ارتباطات از «جنگ روایتها» سخن میگوییم، باید بدانیم که زینب(س) در قرن اول، استاد تمامعیار این فن بود. ورود کاروان اسرا به کوفه، یک «عملیات روانی تمامعیار» توسط دستگاه ظالم اموی بود. آنان میخواستند اسرا را به مثابه «غنیمت شکستخورده» به تصویر بکشند؛ اما بانوی صبر و ایثار با اولین نگاه و اولین کلام، «ژانر روایت» را تغییر داد. خطبه او در مسجد کوفه، یک «بیانیه ضداطلاعاتی» بود که در آن، نه تنها جای قاتل و مقتول را عوض کرد، بلکه اذهان عمومی را از خواب سنگین غفلت بیدار کرد. او با تکیه بر نسب نبوت و با بهرهگیری از آیات قرآن، “اسناد متقن” تاریخی را علیه حکومت جور به کار گرفت. این، یعنی “تحلیل سیاسی در لحظه” و در بالاترین سطح.
یکی از وجوه شخصیتی شریکةالحسین(ع)، رفتار او در مسیر اسارت بود. اسارت، یعنی قطع ارتباط با پایگاه مردمی، یعنی محدودیت شدید در کنشگری. اما او از همین “محدودیت” یک “فرصت بینالمللی” ساخت. در هر منزل بین کوفه و شام، کاروان اسرا را به یک «مدرسه سیار روشنگری» تبدیل کرد. حتی برخورد هوشمندانه او با دشمنان در مسیر که قصد آزار روانی داشتند، نشاندهنده یک “دیپلمات رسانهای” است که هر اتفاق کوچک را به نفع جبهه حق، مدیریت میکند.
در شام، حادثهای رخ میدهد که شاید به ظاهر ساده باشد، اما در عمق، یکی از دقیقترین “عملیاتهای برندسازی” در تاریخ اسلام است. وقتی زنی شامی، نانی به رسم صدقه برای کاروان اسرا میآورد، زینب(س) آن را نپذیرفت و فرمود: «صدقه بر ما حرام است». این یک جمله در واقع یک “بیانیهی هویتی” است. در شرایطی که اسرا از همه منزلت اجتماعی تهی شدهاند، او با این عمل، خط قرمز کرامت آنان را ترسیم میکند و به وجدان جمعی جامعه شام میفهماند که این کاروان، اهلبیت هستند واین “مدیریت تصویر” است.
خبرنگاری واقعی، فقط به فکر انتقال و انتشار خبر نیست، او در پیِ درمان فقر آگاهی است. جامعه شام، سالها بود که با تبلیغات گمراهکننده معاویه، به روایتی دروغین از خاندان رسول خدا(ص) عادت کرده بود. آنها گمان میکردند حسین(ع) خروجی بر ضدِّ جامعه بوده است. زینب(س) با خطابههای کوبندهی خود در مجلس یزید، “تب جهل” را از پیکره این جامعه زدود. او با بیانی مستدل، چنان شخصیت یزید را رسوا کرد که پردههای دروغ فرو ریخت. این، وظیفه یک “خبرنگار اصلاحگر” است؛ کسی که افکار عمومی را از سردرگمی به بیداری میرساند.
شاید عدهای گمان کنند او فقط در جایگاه پرستار و تسلیدهنده بوده اما این فقط دیدن “نوک کوه یخ” است. او پس از شهادت خاندانش، با اذن امام “فرمانده صحنه” شد. او بود که با تایید امام زمانش، تصمیمگرفت چگونه حرکت کنند، چگونه پاسخ بدهند و چگونه “پیکر بیسَر ایمان” را تا به امروز، جاوید نگه دارند. او “مدیر اجرایی بحران” بود که حتی در تاریکترین شبها، چراغ امید را در دل اطفال یتیم و زنان بیپناه روشن نگاه داشت.
اکنون، در عصر انفجارِ اطلاعات و جنگ ترکیبی، خبرنگاران و اصحاب قلم و رسانه خبر، بیش از هر زمان دیگری به “شاخصه زینبی” نیازمندند. به عنوان نمونه، صداقت زینبگونه که خبر را با خط و ربط سیاسی و منافع شخصی، آلوده نسازند و شجاعت زینبی که در برابر قدرتهای طاغوتی زمانه، سر تعظیم فرود نیاورند. فصاحت زینبی دیگر ویژگی است که حقایق پیچیده را در قالبی رسا و گویا به گوش جهانیان میرساند. مقاومت زینبی شاخصه بعدی است که در سختترین شرایط تحریم و اختناق، دست از روشنگری برنمیدارد.
او به ما آموخت که «رسالت» یعنی اینکه در بحرانیترین نقطهی تاریخ، «رسانه» باشی نه فقط برای امروز، که برای همیشه. او ثابت کرد که حتی یک زن اسیر، میتواند عرش قدرت یک امپراتوری را بلرزاند. او به ما یاد داد که “قویترین سلاح”، شمشیر برندهی کلام حق است.
یاد حضرت زینب(س)، مونس راه خبرنگاران راستین.
