نشست «پاسداشت کرامت سالمندان از تکریم تا توانمندسازی» برگزار شد

آستان بهارستان؛ نشست «پاسداشت کرامت سالمندان از تکریم تا توانمندسازی» به همت شبکه ارتباطی سازمان‌های غیردولتی زنان در جمهوری اسلامی ایران برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی شبکه ارتباطی سازمان‌های غیردولتی زنان در جمهوری اسلامی ایران، نشست خبری با حضور جمعی از فعالان اجتماعی و متولیان سمن های غیردولتی در مجمع شبکه ارتباطی با موضوع «پاسداشت کرامت سالمندان از تکریم تا توانمندسازی» برگزار گردید.
در این نشست ابتدا دکتر شکوه نوابی نژاد رییس شبکه ارتباطی سازمان‌های غیردولتی زنان در جمهوری اسلامی ایران ضمن خوشامدگویی به حاضران و تبریک روز جهانی «سالمندان» به آغاز فعالیت شبکه ارتباطی سازمان های غیردولتی زنان در سال 1374 پس از کنگره جهانی «زن» در پکن به همت و مدیریت مرحوم خانم دکتر حبیبی مشاور وقت رییس جمهور با تنی چند از فعالان حوزه زنان اشاره کرد و از طی دوسال تلاش برای ثبت در وزارت کشورسخن گفت و ادامه داد: هسته مرکزی شبکه ارتباطی زنان متشکل از هیات رییسه و 15 عضو شورای مرکزی با عضویت 480 تشکل مردم نهاد در سطح ملی است که اکثریت قریب به اتفاق در کل استان های کشور با زیر شاخه های سلامت، آموزش، حقوق زنان ، محیط‌زیست، کارآفرینی، خیریه و …. فعالیت دارند.
نوابی نژاد افزود: فعالان اجتماعی زنان و شبکه ارتباطی زنان در مجموع فعالیت داوطلبانه دارند حتی برای حضور در مجامع بین المللی به آن شکل از سازمان ملل متحد یا وزارت خارجه کمک مالی چندانی دریافت نمی کنند و افراد با هزینه های شخصی درمجامع جهانی همچون ژنو و نیویورک حضور می‌یابند.
وی بر حضور و همکاری بانوان فرهیخته و توانمند با قابلیت های متنوع و بسیار در شبکه ارتباطی بانوان تاکید کرد و ادامه داد: «نشست پاسداشت کرامت سالمندان از تکریم تا توانمندسازی» به مناسبت بزرگداشت روز جهانی تکریم سالمندی برگزار شده است.
شکوه نوابی نژاد با موضوع سخنرانی «گسترش فرهنگی کرامت سالمندان» نخستین سخنرانی بود که دراین نشست سخن گفت. وی تکریم سالمندان را با توجه به ارزش های فرهنگی و دینی در کشور ستود و خاطر نشان کرد: به لحاظ تاریخی، جامعه ایران حرمت و عزت ویژه ای به سالمندان قائل است چرا که همه ما باور بر ارزش های اساسی زندگی داریم که البته توانمندسازی سالمندان هم یک ضرورت انکار ناپذیر است.
نوابی نژاد با شرح روند افزایشی و رشد سالمندی در جامعه ایران افزود: جمعیت سالمندی در سال 2011 حدود 24 درصد از جمعیت بوده اما امروزه بالای 32 میلیون در حقیقت یک سوم جمعیت کشورمان را سالمندان تشکیل می‌دهندکه روند افزایش درصدی سالمندان از هر دوره دیگری در کشورمان بیشتر است البته نگرانی از سالمندشدن و پیری جامعه یک نگرانی بزرگ جهانی است.
دکتر نوابی نژاد با ارج نهادن بر ارزش‌های فرهنگی و دینی گرانقدر جامعه ایرانی و احترام به سالمندان در عرصه خانواده اظهار داشت: در خانواده ایرانی مراقبت و حمایت توام با تکریم در خانواه مهم است.
ایشان مهم‌ترین چالش در خانواده‌ها را کاهش خانواده گسترده دانست و خاطر نشان کرد: در گذشته مادربزرگ و پدربزرگ با نوه‌ها در کنار هم بودند که باعث سرگرمی خانواده ها می شد اما امروزه خانواده های هسته‌ای، متشکل از زن و شوهر و بچه است ضمن آن که سالمندی در جامعه ایران ماهیت زنانه پیدا کرده چرا که زنان سالمند بیشتری داریم.
دکتر شکوه نوابی نژاد مادر مشاوره و روانشناسی ضمن اشاره به افزایش هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی، درمانی و توانبخشی که نظام رفاهی اقتصاد جامعه و خانواده را ناپایدار و نگران کننده نموده، می‌گوید: سالمندان علاقمند به حضور در جمع خانواده و فرزندانشان هستند و ممکن است شرایط نگهداری از سالمند در خانواده ممکن نباشد و از طرف دیگری هم هزینه‌های نگهداری در مراکزنگهداری سالمندان بالاست.
مادر مشاوره ایران و چهره ماندگار، به چالش‌های بزرگ سالمندان و گزارش سازمان ملل متحد در سال 1982در خصوص نگرانی از وضعیت پیر شدن جامعه اشاره نمود و گفت: گزارش دیگری هم در سال 1999 منتشر شد که به موجب آن «نهم مهرماه مصادف با یکم اکتبر روز جهانی سالمند بر مبنای برنامه اصل کرامت، برابری در حقوق بشر» نامگذاری گردید البته در برنامه‌های ملی ما به طور کامل و جامع این برنامه گنجانده نشد یا گنجایش آن گونه که ما انتظارداریم و شان سالمندان کشورمان است؛ برآورد نگردید چرا که متاسفانه قطعنامه‌های سازمان ملل جنبه الزامی از نظر عملی و پاسخگویی برای دولت‌ها ندارد در مجموع برای این که سالمندان بتوانند با امنیت خاطر و آرامش با حفظ کرامت انسانی و رفع نیازهای مراقبت‌های سلامتی و بهداشتی با کیفیت ادامه زندگی بدهند مستلزم آن است که سالمندان در بین عزیزانشان یا در سراهای مناسب با رفع نیازهایشان باشند .
رییس شبکه ارتباطی زنان کشور به همراهی جامعه و دولت بر رفع نیازهای مادی و معنوی پیشکسوتان و پایبندی همگان بر اصول ارزش‌های انسانی و قانونی تاکید کرد و شرح داد: 1.با توجه به ارزش‌های معنوی، دینی و فرهنگی کشورمان بر حفظ کرامت انسانی سالمندان دولت باید برای ایجاد تحقق تامین حقوق سالمندان که در خانه نگهداری می شوند مسئولیت کمک به تامین سلامت، هزینه‌های درمانی و نگهداری سالمندان را با تکریم به خصوص در خانواده های بی بضاعت را عهده دار و احساس مسئولیت اجتماعی کند ضمن آن که جامعه و دولت باید همراهی در مراقبت های درمانی نماید نیازهای مادی و معنوی سالمندان را با استفاده از منابع فرهنگی -آموزشی موجود در جامعه را مرتفع نماید.2. تاسیس و گسترش سراها برای سپردن سالمندان به آن مکان‌ها در صورتی که احساس امنیت و آرامش را به خانواده ها بدهند.3. ایجاد سراهای نگهداری روزانه سالمندان برای اوقات فراغت و ایجاد کارهای سرگرمی و گاهی تفریحی به منظور افزایش سرمایه فرهنگی برای سالمندانی که در خانواده نگهداری می‌شوند و فرصتی به خانواده‌ها می‌دهد که آمادگی بیشتری برای نگهداری سالمندان داشته باشند.4. فراهم نمودن تخفیف‌های ویژه سالمندان همچون بلیط هواپیما، قطار، اتوبوس، نمایشگاه‌ها و غیره به عنوان امتیاز توجه به سالمندان از سوی دولت و تدوین قوانین مناسب برای حمایت های قانونی در دولت و مجلس در پرتو ارزش‌های فرهنگی و دینی مانند کرامت انسانی، مراقبت های بهداشتی و توانبخشی و کمک‌های مادی و معنوی به خانواده‌هایی که از سالمندان نگهدای می‌کنند. 5. افزایش آگاهی عمومی و فرهنگ سازی در زمینه اکرام و توجه به حقوق سالمندان و توجه به نیازهای رسانه‌ای آنان است .
رییس اولین شبکه ارتباطی تشکل‌های غیر دولتی زنان در کشور خاطر نشان کرد: تشکل‌های مردمی، سازمان‌های دولتی و خیریه‌ها نقش کلیدی و واسطه‌ای میان جامعه، خانواده و دولت در حوزه تکریم و توانمندسازی در دو حوزه اعتلای کرامت انسانی و حفظ احترام به استقلال نسبی سالمندان است که آنان احساس ارزشمندی نمایند تا جلوی انزوا و رها شدگی پیشکسوتان در جامعه گرفته شود. ایشان بر برگزاری رویدادهای فرهنگی بین نسلی جوانان- نوجوانان – کودکان و سالمندان در کنارهم اشاره و بر استفاده از تجربه سالمندان در امور داوطلبانه تاکید کرد.
چهره ماندگار در حوزه روانشناسی بر مطالبه گری از شهرداری به منظور فراهم نمودن آموزش های عمومی در فرهنگسراها و تسهیل مبلمان شهری برای سهولت حرکت سالمندان در سطح شهر اشاره نمود که خیلی از مواقع امکان بهره مندی و دسترسی بر سالمندان در سطح شهروجود ندارد و عملا امکان پذیر نیست. ایجاد کارگاه های آموزشی پیرامون تغذیه سالم در سالمندی و پیشگیری از آلزایمر و ورزش های سبک، مشاوره‌های گروهی و امثال هم با محله محوری از دیگر نظرات دکتر نوابی نژاد بود. وی به طور مثال به آموزش استفاده سالمندان از تلفن همراه، اینترنت و غیره برای انجام کارهای روزمره و ایجاد سامانه‌های خدماتی در سطح محله تاکید کرد که می‌توان در این عرصه از مساجد، سراها، مراکز بهداشت و تشکل‌های مردمی بهره مند شد و حتی بتوان شرکت در برنامه‌هایی با همراهی سالمندان و جوانان فراهم نمود. ایشان در پایان سخنان خود گفت: اقدامات ضروری برای سالمندان از سوی دولت، سازمان‌های دولتی و غیردولتی یک مطالبه جدی است که بر رعایت برخورداری از اصل حقوق بشر، کرامت انسانی، رفع نیازها، مراقبت‌های سلامتی و بهداشتی، توانبخشی و کیفیت مطلوب اسکان در خانواده، سراها و جامعه شهری اشاره دارد تا شرایطی فراهم شود که سالمندان عزیز و گرامی ما عمر خود را با عزت سپری نمایند.
دکتر لیلی علیزاده متخصص طب سالمندی دیگر سخنران نشست با موضوع «تبیین رویکرد چند بعدی به سلامت و کیفیت زیست سالمندان» از توجه به سلامت سالمندان در اعصار مختلف دوره‌های زندگی بشری سخن گفت و افزود: طب سالمندان به عنوان رشته نوین و مدرن به اوایل قرن بیستم برمی‌گردد که ضرورت رشته‌ای همتای رشته طب کودکان ایجاد شود. خانم وارن در انگلیس در سال 1930 با مشاهده وضعیت اسفبار سالمندان در مراکز نگهداری، رویکرد انقلابی به عنوان «ارزیابی جامع سالمندی» را مطرح کردکه زیربنای طب سالمندی و منجر به ایجاد رشته تخصصی به طور رسمی شد. در سال 1390 دانشگاه علوم پزشکی تهران اولین دوره تربیت تخصص طب سالمندی را تاسیس کرد.
دکتر علیزاده دلایل ضرورت متخصص طب سالمندی را ویژگی‌های منحصر به فرد سالمندان و محدویت‌های دانش عمومی پزشکی از جمله پیچیدگی‌های فیزیولوژی سالمندان و پیری تمام ارگان‌های بدن، پاسخگویی متفاوت متابولیسم دارویی سالمندان نسبت به افراد بزرگسال و تفاوت‌های علائم بیماری دانست و افزود ممکن است فرد سالمند با عفونت تب نکند برخلاف چیزی که خیلی رایج است او افت عملکرد دارد و تب در این قشر شایع نیست ضمن آن که سالمند به طور همزمان چند بیماری مزمن مثل بیماری‌های قلبی، آرتروز، اختلال شناختی و … دارد این ترکیب پیچیده نیازمند آموزش تخصصی است . مصرف همزمان چند دارو خطر تداخل دارویی و اختلال شناختی به همراه دارد لذا طب سالمندی از بروز مشکلات جلوگیری می‌کند چرا که ارزیابی جامع از وضعیت عملکرد جسمی، شناختی، حافظه، وضعیت روانی، تغذیه و غیره دارد که نه فقط درمان بلکه حفظ استقلال و کیفیت زندگی سالمندان است.
وی در ادامه خاطر نشان کرد؛ بسیاری از مشکلات شایع سالمندان به صورت سندروم یعنی مجموعه‌ای از علایمی که در کنار هم وضعیت خاصی را ایجاد می‌کند مثل بی اختیاری ادرار و سوء تغذیه که اختلال آسیب پذیری و شکندگی را در پی دارد و با یک زمین خوردن دیگر آن فرد قبلی نیست به اصطلاح عملکردش افت کرده است.
متخصص طب سالمندی گفت: کمبود متخصص سالمندی در نظام سلامت ایران جدی است طبق یک نظرسنجی از 47 انجمن علمی کشور نشان می‌دهد: به ازای هر 100 هزار نفر30 نفر سالمند بالای 60 سال وجود دارد که کمتراز 50 متخصص در کشور وجود دارد. با توجه به این که سرعت سالمندی در کشور در حال رخ دادن است و دهه‌های 50 و 60 که جمعیت زیادی را شامل می‌شود طی 20 الی 30 سال ما با فزایش چشمگیر سالمندی در این دو دهه روبرو هستیم در حالی که کشورهای دیگر زیرساخت‌های خود را خیلی قبل‌تر فراهم نمودند لذا سرعت افزایش سالمندی کندتر است. مسئله دیگری هم وجود دارد آمار زیاد بانوان سالمند که عمر بیشتری دارند ضمن آن که به لحاظ فرهنگی و اجتماعی زنان در جامعه ما می توانند به تنهایی زندگی کنند اما یک سالمند آقا وقتی همسرش فوت می کند ازعهده خودش بر نمی آید.
دکتر لیلی علیزاده از نیاز 2500 متخصص سالمند در ایران خبرداد و افزود فعلا متخصص طب سالمندی کمتر از 50 نفر است که تنها در دانشگاه تهران و بعد دانشگاه ایران جذب دانشجو دارد که در دوره هایی هم بعد از سال 90 متوقف می‌شود و باز جذب دانشجو دارد ضمن آن که امسال هم جذب دانشجو ندارد که با توجه به آمارهای دریافتی تخصص طب سالمندی ضرورت جدی است.
علیزاده طب سالمندی را با متخصص داخلی متفاوت دانست و خاطر نشان کرد: متخصص داخلی با بیماری و یک عضو سرو کار دارد و رویکردش بیماری محور و ارگان محور و هدف درمان بیماری و رفع پاتولوژی است ولی متخصص طب سالمندی رویکرد فرد محور و هدف نهایی حفظ استقلال عملکرد، کیفیت زندگی و کنترل مشکلات با توجه به بیماری های متعدد است که تفاوت های تظاهرات بالینی دارد و دیگر آن که متخصص سالمندان درکنار معاینه ارزیابی جامع دارد مثلا ارزیابی عملکرد فرد، مشکلات خواب، تغذیه و وضعیت اجتماعی فرد را بررسی می‌کند مثلا با چه کسی زندگی می‌کند؟ خانه فرد چندمین طبقه است؟ ممکن است ویزیت فرد یک ساعت طول بکشد؛ آیا برای بیمار سالمند جراحی مناسب است یا مراقبت تسکینی برای کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی در سال‌های باقی مانده زندگی مطلوب‌تر است در واقع پزشک عمومی مسئولیت اصلی درمان را بر عهده داد ولی متخصص طب سالمندی یک کار تیمی چند رشته‌ای شامل پرستار فیزیولوژی، درمانگر گفتار، درمانگر روانشناس، مددکار اجتماعی و داروساز بالینی است که برنامه درمانی – تشخیصی و درمانی – توانبخشی به فرد سالمند ارائه می‌دهد.
وی به تداخل بالای چند دارویی سالمندان اشاره کرد و گفت: نتایج مطالعاتی که در سال 1405 انجام پذیرفت از مصرف 23 درصد سالمندان از بیش از 5 دارو حکایت دارد که مصرف داروهای گیاهی هم به عنوان داروهای پنهان باید به آن اضافه نمود. ازدیگر مشکلات شایع ویزیت متخصص طب سالمندان است که پوشش بیمه ای در کشور ندارد.
او به فقدان همکاری سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت در تخصیص ناکافی بودجه در حوزه سلامت سالمندان، کمبود توزیع نیروی انسانی، مراقبت های ناکافی برای مراقبت سالمندان در مراکز روزانه و شبانه روزی اشاره کرد و افزود: ما به مراکز نگهداری روزانه سالمندان در شهرهای کوچک و بزرگ برای خدمات رسانی در توانبخشی و کاهش بار روانی و اجتماعی از دوش خانواده های دارای سالمند نیاز داریم که در این مراکز ساعاتی از روز را به انجام کارهای هنری- فرهنگی و توانبخشی با هدف تعامل با جامعه سپری نمایند البته ما تنها 2 تا 3 مرکز روزانه در تهران داریم.
متخصص طب سالمندی اصلاح سیاستگذاری، ساختاری، مالی و عملیاتی در نظام سلامت در مواجه با سالمندان را ضرورت دانست ونتایج پژوهشی درمشهد طی سال‌های 1395 الی 1401 را بیان نمود طبق پرونده‌های الکترونیکی سالمندان مراقبت از آنان ضعیف بوده و علی رغم طرح خوب پزشک خانواده متاسفانه طرح به درستی اجرا نشده و نیازمند تقویت زیرساخت‌ها دارد و ما با استانداردهای جهانی خیلی فاصله داریم .
دکتر علیزاده با گلایه مندی از مبلمان شهری افزود: مناسب سازی فضاها در شهر همچون پیاده‌روها و خیابان‌ها مناسب سازی نشده است مثلا اگر شخصی بخواهد با ویلچر تردد کند با مشکلات زیادی مواجه می‌شود .
ایشان ضمن امیدواری از افزایش سن امید به زندگی در ایران به طبقه سن بازنشستگی در استاندارد جهانی اشاره کرد که سن بین 60 سالگی تا 65 سالگی سالمند جوان و 75 الی 85 میانسال و بالای 90 سال سالمند پیر گفته می‌شود.
دکتر لیلی علیزاده متخصص طب سالمندی خاطر نشان کرد ما سه دهه مدام تکرار کردیم فرزند کمتر زندگی بهتر و الان به نتیجه رسیدیم که ما تبدیل به یک کشور پیر شدیم و حالا باز سه دهه طول می کشد تا کشور جوانی بشویم البته طب سالمندی با توجه به افزایش جمعیت سالمندان باید واقعا حتی در حوزه مشاوره روانشناسی و درمان سالمندان احیا شود.
دکتر طاهره مجد دکترای تخصصی داروسازی در خصوص «ارائه سازوکارهای کاربردی در ارتباط با توانمندی سازی جامعه محور»گفت: در حال حاضر 10 درصد از جمعیت ایران بالای 60 سال است که اگر اقدامی انجام نپذیرد فردا حتما دیر است مقوله سالمندی موضوعی حکمرانی و همه جانبه است. طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی”Who”نه تنها بیمار نیست بلکه فردی توانمند برای زندگی مستقل است که می‌تواند تصمیم بگیرد و روابط اجتماعی داشته باشد؛ نیازهایش را مدیریت کند در همه مسائل مشارکت نماید لذا از این که بگویم می‌خواهیم چه کاری انجام دهیم در واقع یک نگاه مشورتی و حمایت در بعد توانمندسازی داشته باشیم.
پژوهشگر دانشگاه یو بی سی کانادا در ادامه درباره توانمندی روانی و شناختی سالمندان در 4 سطح با حفظ تعادل قدرت اشاره کرد و گفت: حفظ ارزشمندی استقلال در یادگیری و هدفمند سازی در توانمندی اجتماعی در حفظ آرامش و امنیت سالمند موثر است توجه به یادگیری و به کارگیری فناوری سالمندان مثل یادگیری مهارت استفاده از گوشی‌های لمسی ضرورت دارد از دیگر موارد اشاره بهره‌مندی از ظرفیت سالمندان در مشارکت‌های اجتماعی و داوطلبانه ضمن آن که حکمرانی می‌بایست به امنیت اقتصادی، بهداشت، تامین اجتماعی، حمل و نقل، مسکن، آموزش فناوری و مواردی از این دست با همکاری سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها و نهادهای ذیربط توجه نماید.
وی به برنامه Who بر هم افزایی دولت و سمن ها تاکید کرد و ادامه داد: تغییر سیاستگذاری حکمرانی از دستگاه محوری به سالمند محوری و مراقبت‌های یکپارچه سالمندان الزام آور است مثلا یک سالمند مبتلا به فشار خون با ضعف عضلات، سوء تغذیه، تحرک کم و احساس تنهایی مواجه است لذا باید کل فرایند سلامت فرد در نظر گرفته شود لذا یک برنامه اختصاصی برای هرفرد مطابق با وضعیتش مطلوب است.
استعلام نیازهای سالمندان از خودشان و مناسب سازی فضاهای عمومی یک ضرورت انکار ناپذیر است لذا سالمندان از مخاطب برنامه ریزی به شریک برنامه ریزی بدل می شود این امر از لحاظ احساس مطلوب وجودی ارزشمند به نظر می‌رسد.
دکتر مجد ایجاد بستری مناسب برای تعامل و همکاری آموزشی سالمندان از سوی جوانان و بالعکس در انتقال تجربه و دانش مفید خواند و افزود: در تعامل دوطرفه سالمند دیگر دریافت کننده نیست بلکه تولید کننده دانش و سرمایه اجتماعی است.
عضو شورای مرکزی شبکه ارتباطی زنان، چهار سطح حکمرانی در برنامه اجرایی توانمندسازی سالمندان را در سطوح ملی- استانی – شهری و محله تشریح کرد و خاطرنشان کرد: ارتقا سطح شاخص‌ها با نشست‌ها و برگزاری کلاس‌ها ممکن نیست مگر آن که در روند زندگی سالمند تاثیر مطلوب داشته باشد. در حال حاضردهه 40 و 50 جامعه ایران وارد فاز سالمندی می‌شوند نسلی که نقش مهمی در تحولات جامعه داشته است در واقع آیا ما برنامه‌ای برای انتقال تجربه و آموزه ها را نسل امروزی انجام دادیم؟ از دیگر مباحث جدی مبحث شکنندگی سالمندان است که خانم دکتر علیزاده هم به آن اشاره داشتند. بررسی و پایش پرونده های الکترونیکی با کمک هوش مصنوعی در تشخیص زودهنگام افراد در معرض خطر می‌تواند از بروز حوادث آتی برای سالمندان جلوگیری نماید. مثلا در بیماری آلزایمر که می‌تواند پیشگیری از پیشرفت بیماری کند یا در خصوص یائسگی زودهنگام زنان داروهایی پیشگرانه وجود دارد همچنین در خصوص داروهای مکمل برای پرهیز از بروز ضعف بدنی می‌توان با مصرف داروهای مکمل درمان نمود ولیکن متاسفانه به علت گرانی دارو ، افراد از ادامه درمان منصرف می‌شوند.
وی به مشوق های اجتماعی از سوی حمکرانی اشاره نمود که می توان با تخفیف‌های خرید، حمل و نقل، مسافرت و غیره امید به زندگی و ایجاد شوق سالمندان کمک نمود در مجموع به جای مراقبت از سالمندان به سمت پیشگیری از سالمندی با برنامه ریزی مطلوب حرکت کرد.
عضو شورای مرکز شبکه ارتباطی زنان مجدد بر برنامه ریزی تاکید کرد: ما باید از 50 سالگی فرد برای 80 سالگی‌اش برنامه داشته باشیم ایجاد شناسنامه سلامت برای زنان 50 سال به بالا، کلینیک سیار سالمندی مشتمل از پزشک، روان شناس، فیزیوتراپ، کارشناس تغذیه، مددکار اجتماعی متخصص زنان، پزشک سالمندی با هدف غربالگری اولیه و ارجاع مناسب ضرورت جامعه امروزی است.
دکتر مجد با تاکید بر ورزش‌های روزانه سالمندان به خصوص تقویت استخوان لگن با نرمش‌های ساده ازجمله نشستن چمباتمه و بلند شدن حتی با کمک صندلی می‌تواند خطر شکستگی استخوان لگن را کاهش دهد همچنین مصرف داروهای ویتامین و کلسیم با تشخیص پزشک برای سالمندان مناسب است.در پایان امید است نتایج این سلسله مباحث بتواند در طراحی اطلس سلامت زنان و برنامه ریزی در توانمندسازی سالمندان موثر واقع شود.