توسعه پیرامون حرم حضرت معصومه، ثبت جهانی آن را دشوار کرده است
فاطمه سادات محمدی
آستان بهارستان؛ مدیرکل سابق ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی ایران معتقد است توسعه پیرامون حرم حضرت معصومه، ثبت جهانی آن را دشوار کرده است.
ثبت جهانی آثار فرهنگی مزایای گسترده ای دارد که از جمله آن حمایت مادی و معنوی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) است اما از سوی مسئولان قم تاکنون تلاشی برای ثبت حرم حضرت معصومه سلام الله نشده است.
فرهاد نظری مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی ایران، استاد رشته های مطالعات معماری ايران و رشته مرمت و احيای بناها و بافتهاي تاريخی، عضو کميته ملّی حافظ جهاني در سازمان کتابخانه و اسناد ملی وعضو کارگروه تخصصی معماری و شهرسازی در فرهنگستان هنر ايران به سوالات خبرنگارما در مورد ثبت جهانی میراث ایران از جمله حرم حضرت معصومه(س)، سد کبار و دیرگچین پاسخ می دهد.مشروح گفت وگوی ما با وی در ادامه می آید:
۲۴ سال وقفه در ثبت میراث جهانی ایران
- برخی استان ها با وجود داشتن ظرفیت های مناسب دارای ثبت اثر جهانی نیستند که این امر در شاخص های گردشگری آن ها تاثیر منفی دارد؛ نظر شما در این باره چیست؟
از يك سو ايران كشورى وسيع، غنى، و كهن است وآثار متعددى از قبیل آثار ملموس، آثار ناملموس، ميراث طبيعى و زمين شناسى، و ميراث مستند دارد كه حائز ارزش هاى ثبت جهانى است؛ از سوى ديگر ما براى ثبت آثارمان با محدوديت مواجه هستيم.
نكته ديگراين كه ما براى ثبت آثار ايران در فهرست هاى جهانى، فرصت بزرگى را در گذشته از دست داده ايم زیرا پس از تصويب كنوانسيون حمايت از ميراث فرهنگى و طبيعى جهانى در سال ١٩٧٢، در سال ١٩٧٨ فهرست ميراث جهانى شكل گرفت.
در سال ١٩٧٩ به همت زنده ياد شهريار عدل، سه اثر از ايران شامل چغازنبيل، تخت جمشيد، و ميدان نقش جهان(ميدان امام) اصفهان در فهرست ميراث جهانى قرار گرفت.
اما تا سال ۲۰۰۳(١٣٨٢ه ش) هيچ اثرى از ايران ثبت نشد تا اينكه در اين سال با ثبت تخت سليمان، فرآيند ثبت آثار ايران در فهرست ميراث جهانى از سر گرفته شد. به عبارتى ٢٤ سال وقفه رخ داد و نكته مهم تر اين که در سال هاى نخست، محدوديت هاى كمترى براى پيشنهاد آثار وجود داشت.
توازن در ثبت آثار جهانی در نظر گرفته می شود
- چرا استان قم هیچ اثر ثبت جهانی ندارند؟
متأسفانه بايد گفت که استان هاى متعددى هستند كه علىرغم داشتن آثار مهم، هنوز هيچ اثرى از آنها ثبت جهانى نشده که قم و استان هاى غرب كشور از این جمله هستند. بيشتر آثار ثبت جهانى ما در استان های مركزى، فارس و خوزستان متمركزند.
سه علتى كه براى ثبت نشدن آثار این استان ها از جمله قم مى توان برشمرد، محدوديت سهميه، كثرت آثار ايران و موضوع سياستگذارى و اولويت بندى هاى ثبت جهانى و همت مدیران این استان ها است.
امروز تلاش مي كنيم براى انتخاب آثار از نظر كميته هاى مشورتى كه متشكل از خبرگان و مسئولان است بهره بگيريم و معيارهايى چون توازن جغرافيايى، تاريخى و موضوعى را در نظر داشته باشيم. به عنوان مثال این سیاست در پیش گرفته شده که همه جاى ايران، سرای ماست و آثار را به گونه اى برگزينيم كه وجهى درخشان از فرهنگ و تمدن ايران را نشان دهد.
ثبت قنات ايرانى در جهت تحقق اين هدف بود. قنات ايرانى نشان مى دهد كه ايرانيان با تكيه بر خرد، شناخت بوم و اقليم، و دانش مهندسی توانسته اند مسأله كمبود آب در ايران را حل كنند. امروزه ما با بحران آب مواجه هستيم و ثبت قنات ايرانى به ما يادآورى می كند كه رويكرد و رفتار ما بايد با منابع و نحوه مصرف آب تغيير کند.
توسعه حرم حضرت معصومه به قیمت کمرنگ شدن ارزش های تاریخی و فرهنگی
- چرا برای ثبت جهانی حرم حضرت معصومه(س) با وجود شاهکارهای معماری اقدامی نمی شود؟
مجموعه آستانه حرم حضرت معصومه(س) از منظر ارزش هاى هنرى و تاريخى بسيار ارزشمند است، اما اتفاقاتى كه تحت عنوان توسعه، پيرامون اين مجموعه صورت گرفته و كماكان در جريان است، راه را براى ثبت جهانى دشوار كرده است.
ممكن است توسعه آستانه حضرت معصومه(س) امروزه يک ضرورت تلقى شود، اما بايد بدانيم كه نبايد توسعه اين آستانه مقدسه به قيمت حذف يا كمرنگ شدن ديگر ارزش هاى تاريخى و فرهنگى تمام شود.
- برای ثبت جهانی آثار بی نظیری مانند سد کبار (بزرگترین سد قوسی جهان) و دیرگچین (بزرگترین کاروانسرای ایران)، نیز تلاش شده است؟
سد كبار قم هم از آن دست آثارى است كه تجربه درخشان ايرانيان در مديريت منابع آب را به خوبى نشان مى دهد. سد كبار قم و سد كُريت طبس در تاريخ سدسازى جهان، نقطه عطف محسوب مى شوند زیرا نخستين سدهاى قوسی و سرآغاز تحولى عظيم در تاريخ سدسازى جهان هستند لذا در نوبت ثبت قرار گرفتند.
سدها و بندهاى ايران بى شک از بارزترين مصاديق دانش مهندسى ايرانيان محسوب مى شود؛ مانند قنات ايرانى؛ لذا ما بايد به فكر ثبت اين آثار باشيم.
كاروانسراهاى ايرانى نیز كه دير گچين يكى از نمونه هاى مهم و كهن آن است از جمله آثاری به شمار می روند كه نباید از آنها غفلت كرد و د رنوبت ثبت جهانی هستند. به قول يكى از مورخان معمارى و هنر ايران، پيروزمندى معمارى ايران در كاروانسراها تجلى كرده است.
كاروانسراها و رباط ها، بناهايى با طراحی دقيق و در عين حال بسيار مستحكم اند. ماكسيم سيرو از پژوهشگرانِ تاريخ معمارى ايران كه درباره كاروانسراها تحقيق مبسوطى كرده معتقد است كاروانسراهاى ايرانى از حيث طراحى در زمره دقيق ترين بناهاى جهان هستند؛ وی كاروانسراى شيخ علي خان در چاه سياه نو(حوالى اصفهان) را بى نظير و بى بديل دانسته است.
بناى ما براين است كه با توجه جميع شرايط، آثارى پيشنهاد كنيم كه مُعرف وجهى بارز از تاريخ، فرهنگ، علوم و فنون و خلاقيت در ايران باشد.
- با توجه به این که ثبت آثار تاریخی نباید خیلی طولانی شود زیرا افرادی در پی تخریب آن ها هستند؛ چرا ثبت ملی روند طولانی را طی می کند؟
قاعده كلى اين است كه ادارات كل استانى، پرونده آثار پيشنهادى را آماده مي كنند و پس از مطرح كردن در شوراى ثبت و حريم استان، به ستاد مرکزی می فرستند؛ پس از وصول، در دبيرخانه ثبت بررسی و در صورت تكميل بودن در كميته ثبت آثار ملى مطرح مى شود و در صورت تأييد فرآيند ابلاغ اثر آغاز می شود.
درخصوص آثار غيرمنقولى كه مالك خصوصى دارند بايد موضوع ثبت اثر به مالک ابلاغ شود و اگر تا يک ماه اعتراضى نداشت، روند ثبت آثار ادامه مى يابد. اگر اعتراضی باشد باید رسیدگی شود.
براى ثبت آثارى كه در معرض خطر هستند يا وضعيت اضطرارى دارند، اين مسير كوتاه تر است.پایان پیام/۱۱۰
